Độc giả: Tôi thường nghe nhiều người nói:

“Tháng năm chưa nằm đã sáng

Tháng mười chưa cười đã tối”.

Có người giải thích rằng sở dĩ có hiện tượng đó là do một năm có hai mùa: sáu tháng đầu năm thì mau sáng, 6 tháng cuối năm thì mau tối. Nhưng theo tôi thì trong Miền Nam chỉ có hai mùa: sáu tháng mưa và sáu tháng nắng. Vậy ai có lý? Xin nhờ An Chi giải đáp giúp.

An Chi: Về vấn đề mà bạn thắc mắc, tác giả Nguyễn Xiển đã viết trong quyển Vì sao nên dùng dương lịch (Nxb Phổ thông, Hà Nội, 1977) như sau:

“Hai ngày Xuân phân (21/3) và Thu phân (23/9) ban ngày và ban đêm dài bằng nhau, chia chu kỳ tuần hoàn của Mặt trời ra làm hai thời kỳ, một thời kỳ 6 tháng ban ngày thì dài hơn ban đêm, một thời kỳ 6 tháng ban đêm dài hơn ban ngày. Hai ngày Hạ chí (22/6) và Đông chí (22/12) lại chia mỗi thời kỳ ấy thành hai, mỗi khoảng chừng ba tháng. Hạ chí đánh dấu giới hạn ban ngày dài nhất và Đông chí ban ngày ngắn nhất ở nửa Bắc của Quả đất (...).

“Khác với các xứ lạnh là những nơi suốt mùa đông bị băng tuyết, cây cỏ rụng hết lá đến mùa xuân mới mọc lại, các mùa khí hậu ở nước ta không khác nhau nhiều ở miền Nam nhưng ở miền Bắc cũng có những thay đổi trông thấy từ đông sang hè. Mùa hè, ban ngày dài nhất, có thể dài đến 13 giờ rưỡi, ban đêm ngắn nhất có thể chỉ còn 10 giờ rưỡi; mùa đông thì ngược lại, cho nên nhân dân ta thường nói:

“Tháng năm chưa nằm đã sáng

Tháng mười chưa cười đã tối”

Trong những câu ca dao tính thời gian theo âm lịch như hai câu này, ta có thể chuyển sang dương lịch bằng cách thêm 1 tháng, tháng 5 âm lịch tương đương với tháng 6 dương lịch, tháng 10 âm lịch tương đương với tháng 11 dương lịch.

Với trình độ toán học phổ thông, mọi người có thể tự tính giờ Mặt trời mọc, lặn, độ cao của Mặt trời lúc giữa trưa, độ dài ban ngày, ban đêm để lập ra bảng yếu tố mặt trời ở Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh như sau:

Bảng yếu tố Mặt trời vào các ngày đặc trưng ở Hà Nội

Bảng yếu tố Mặt trời vào các ngày đặc trưng ở Thành phố Hồ Chí Minh

Nếu tính cho cả 12 tháng, riêng độ dài ban ngày ban đêm có thể biểu diễn bằng hình dưới đây:

Sự thay đổi độ dài ban ngày và ban đêm
 ở Hà Nội qua bốn mùa

Hình này nói lên sự dao động của độ dài ban ngày giữa một cực đại vào ngày Hạ chí (22/6) và một cực tiểu vào ngày Đông chí (22/12). Đối với độ đài ban đêm thì ngược lại (Sđd, tr.38-41)

Trở lên là phần trích dẫn những lời giải thích của tác giả Nguyễn Xiển trong quyển Vì sao nên dùng dương lịch về vấn đề mà bạn thắc mắc. Cứ theo đó thì đúng là một năm có 6 tháng ban ngày dài hơn ban đêm và 6 tháng ban đêm dài hơn ban ngày nhưng không phải là 6 tháng đầu năm (1-6), và sáu tháng cuối năm (7-12). Sáu tháng ban ngày dài hơn ban đêm là từ 21/3 đến 23/9 còn 6 tháng ban đêm dài hơn ban ngày thì lại không liên tục mà chia làm hai giai đoạn: từ đầu năm đến 21/3 và từ 23/9 đến cuối năm (X. lại hình về sự thay đổi độ dài ban ngày và ban đêm). Thế là đầu năm cũng có ngót 3 tháng ban đêm dài hơn ban ngày, nghĩa là trời mau tối (chứ không phải đầu năm thì trời mau sáng).

Cuối cùng thì, đúng như bạn nhớ, ở Việt Nam (chứ không riêng gì ở miền Nam) có một mùa mưa và một mùa khô (nói mùa khô thì chính xác hơn là “mùa nắng”) nhưng đây lại là chuyện khác, không trực tiếp liên quan đến chuyện ban ngày dài hơn ban đêm hay ngược lại.