ĐỘC GIẢ: Tại sao người mình hay gọi tháng 1 là tháng Giêng và tháng 12 là tháng Chạp?

            Trả lời: Tháng Giêng và tháng Chạp là những cách gọi tên tháng bắt nguồn từ tiếng Hán. Người Trung Hoa gọi tháng Giêng là Chinh nguyệt  và tháng 12 là Lạp nguyệt ..

            Giêng là âm xưa của chữ chinhl  mà nhiều người, kể cả từ điển gia (như Đào Duy Anh trong Hán-Việt từ-điển) đã đọc nhầm thành chính. Thực ra, chữ  có hai âm: với âm chính, Từ hải đã ghi cho nó tất cả là 22 nghĩa còn với âm chinh thì quyển từ điển này chỉ ghi cho nó có 2 nghĩa mà nghĩa thứ nhất là ''tháng đầu của năm'' (''tuế chi thủ nguyệt''). Vậy Chinh nguyệt là tháng đầu tiên của một năm. Từ hải còn ghi rõ: ''Đời Hạ lấy tháng đầu của mùa xuân làm tháng đầu năm; đời Ân lấy tháng cuối của mùa đông làm tháng đầu năm (còn) đời Chu thì lấy tháng giữa của mùa đông làm tháng đầu năm''. (“Hạ dĩ mạnh xuân nguyệt vi chỉnh; Ân dĩ quý đông nguyệt vi chinh; chu dĩ trọng đông nguyệt vi chinh”). Tại mục chinh sóc  điển phiên là chính sóc), Từ hải còn ghi rõ thêm rằng “Từ đời Hán Vũ Đế trở về sau, cho đến cuối đời Thanh đều theo chế độ của nhà Hạ (nghĩa là lấy tháng đầu của mùa xuân làm tháng Giêng - AC)'' (''Tự Hán Vũ Đế dĩ hậu, trực chí Thanh mạt, giai tùng Hạ chế”).

            Sự tương ứng ngữ âm giêng ~ chinh có thể được chứng minh như sau. Trước hết, về phần vần thì giêng ~ chinh cũng giống như: - (tứ) chiếng ~ (tứ) chính  (=bốn phương hướng chính); - chiêng (cồng) ~ chinh ; -  kiêng (kỵ) ~ kinh (hãi); (cúng) kiếng ~ kính (phục); - tiếng (nói) ~ (âm) thinh (thanh); thiêng liêng ~ tinh linh ; v.v… Còn về phụ âm, đầu thì giêng ~ chinh cũng giống như: - giấy ~ chỉ, giây (bẩn) ~ chi  (bôi trét); - (nòi) giống ~ chủng (tộc); v.v…

            Tóm lại, giêng ~ chinh biểu hiện sự tương ứng giữa âm xưa và âm nay của một yếu tố Việt gốc Hán. Âm xưa đó thường được gọi là Cổ Hán Việt và riêng về chữ giêng thì có thể xem thêm ở: Nguyễn Tài Cẩn, Giáo trình lịch sử ngữ âm tiếng Việt (Nxb Giáo dục, 1995, tr.67). Vậy tháng Giêng là do Chinh nguyệt mà ra.

            Còn tháng Chạp thì lại bắt nguồn từ hai chữ Lạp nguyệt. Riêng về chữ Chạp thì chúng tôi đã có nói đến trong một kỳ CĐCT (KTNN 295). Nhưng để cho câu trả lời này được hoàn chỉnh, chúng tôi xin nói lại rồi nói thêm đôi lời như sau. Lạp  là lễ tế thần vào dịp cuối năm nên tháng cuối năm (tức tháng 12) còn được gọi là Lạp nguyệt, mà tiếng Việt là tháng Chạp. Giống như  giêng là âm xưa của chinh, chạp là âm xưa của lạp và mối quan hệ phụ âm đầu ch ~ l còn được chứng minh bằng một số trường hợp khác như: - chàng (đối với nàng) ~ lang  (mà âm xưa hơn là làng); - (màu) chàm ~ lam (cây chàm); - chệch (choạc) ~ lịch (lạc); v.v. . Xin nói rõ thêm là có ý kiến cho rằng hai từ lang và lam là do tiếng Hán đã mượn từ một ngôn ngữ khác ở phương Nam, có thể là của ngôn ngữ Tày-Thái. Nhưng cho dù điều này có đúng đi nữa thì chúng tôi vẫn cho rằng chàng và chàm là do tiếng Việt mượn lại của tiếng Hán sau khi tiếng Hán đã mượn hai từ này ở ngôn ngữ kia.

            Tóm lại sở dĩ người mình hay gọi tháng 1 là tháng Giêng và tháng 12 là tháng Chạp là vì ta đã mượn những cách gọi tên đó từ tiếng Hán như đã chứng minh ở trên.